‘Beyond’ Autonomy Debat

Beeldende Kunst, 29 augustus 2019
door Liza Voetman

Waar onze opleiding enkele jaren geleden nog als titel ‘Autonome Beeldende Kunst’ droeg, is het eerste begrip verschoven naar de ondertitel van het opleidingsdomein. Daaraan is toegevoegd: ‘Beyond’. De huidige naam, Beeldende Kunst – Beyond Autonomy, suggereert dat we in een tijd zijn beland vérder dan toen autonomie centraal stond. Tijdens het Beyond Autonomy debat op 29 augustus 2019 benadrukken we dat autonomie vanuit verschillende perspectieven en contexten bekeken moet worden.

‘Beyond’ Autonomy Debat
‘Beyond’ Autonomy Debat
‘Beyond’ Autonomy Debat

Ooit trad het postmodernisme voorbij het modernisme. Dit was niet enkel een sprong van jaren, maar een radicale reactie naar het modernisme toe. ‘Beyond autonomy’ is zoals het postmodernisme: een verklaring voor autonomie in onze huidige tijd. Autonomie is dus niet verstreken, maar in een nieuwe tijd beland. Wat kan autonomie zijn in deze tijd en samenleving? Hoe ben je als kunstenaar betekenisvol in de wereld, vanuit je autonomie? Hoe geef je vorm aan autonomie en hoe organiseer je je praktijk? En wat is dan dat zogenoemde ‘Beyond’? We staan tijdens het debat kritisch stil bij het begrip, niet bang om haar kwijt te raken.

Vier externe sprekers zijn deze dag uitgenodigd om autonomie in een bredere context te plaatsen. Eén van de genodigde sprekers, Jessica de Abreu, vertelt in haar korte introductiepitch over de oprichting van The Black Archives, een initiatief dat een uniek, historisch archief blootlegt om inspirerende gesprekken te starten rondom het koloniale verleden van Nederland. De Abreu heeft het initiatief gestart door gewoon zichzelf te zijn, en vanuit daar een noodzakelijk collectief te bouwen. De groep verruimt en onderwijst samen een beperkte visie op onze geschiedenis. Dit initiatief opereert vanuit autonomie: door kritisch naar de maatschappij te kijken en vanuit daar te handelen.

De kracht van het collectief staat vandaag ook centraal voor kunstenaar Jochem van Laarhoven en theatermaker Reinout Scholten van Aschat. De jongens vertellen over het collectief Lars Doberman. Autonomie, aldus Van Laarhoven, is niet definitief. Het is altijd afhankelijk van de tijd en context. “Waar het theater je kan verplichten tot 3 uur lang kijken, is het kunstpubliek vrij in deze keuze”, aldus Scholten. Die keuze is autonoom, en in het theater meer gestaged: mits je deze kijk- en participatietijd juist bevraagt. En dit is wat collectief Lars Doberman doet. Het daagt theaterpubliek uit om zelf (autonome!) keuzes maken.

Het stereotype kunstenaar, de lijdende held, is niet meer van deze tijd, al kan het soms zo voelen. In een gesprek met kunstenares Rosa Sijben spreken studenten over het begrip veiligheid, iets wat voor de kunst als negatief kan worden ervaren. Toch zijn veiligheid en autonomie niet tegenovergesteld: veiligheid geeft een basis die meer ervaring van autonomie verschaft. De potentie dat je niet op straat slaapt, maar gezond kunt leven, is veilig en gezond. Autonoom zijn gaat om het zelfbewustzijn achter de keuzes die je maakt, en die hoeven niet altijd hard te zijn: ook al is het nog zo romantisch. Daar haakt Malou van Doormaal, de vierde spreker van de dag, bij aan. Ze vertelt over de autonomie die zij ervaart in de beperking, zoals de keuze voor veiligheid zou kunnen voelen. Door jezelf te laten beperken, vergroten de mogelijkheden. Er moeten dus kaders zijn om ons tegen af te kunnen zetten: beperkingen die begrip op ons doen. Is het artistieke handelen, daarmee een activistische handeling? 

Als kunst gaat om een actieve houding, betekent activisme het activeren van anderen, door de kunst. Dit begint niet bij activisme, maar bij kwetsbaar durven zijn. Door jezelf bloot te stellen, te bevragen en aannames te weerleggen, handel je autonoom.

Toch blijft er tijdens het debat een stem op de achtergrond aanwezig die zich afvraagt of je wel voorbij je eigen ‘muur’ kan treden. Hier vinden we een rol voor de ander. Iets of iemand kan je beperken of verruimen, en samen kun je de regels overtreden.